Sosyal Guvenlik Karti

Burada onemli bir not: SSN alabilmeniz icin, Amerika’da calisma izniniz olmasi gerekiyor. Mesela calisma izni olmayan F1 vizeli bir ogrenci iseniz, SSN alamiyorsunuz.

SSN Neden Lazim?
Sosyal guvenlik numarasi’nin diger avantajlarini bir kenara birakalim, Amerika’da legal olarak calisiyorsaniz, SSN almak zorundasiniz. Amerikan vergi dairesi (Internal Revenue Services) sizi SSN numaraniz ile takip ediyor.

Bu zorunlulugun yani sira, SSN’in baska avantajlari da var. Mesela SSN’iniz olmadan kredi karti almaniz cok zor. Onceden $500-$1000 gibi bir depozitoyu bankaya “guvenlik” amacli odemeniz gerekiyor, kredi kartina uygunlugunuzu kanitlamak icin. Bunun yani sira cep telefonu servisi, kontratli TV/Internet servisi, vb… bir cok “kontratli” hizmetten, SSN’iniz olmadan yararlanamiyorsunuz (ya da yuklu depozitolar odemeniz gerekiyor).

SSN Almakla Bitmiyor. Nedir bu “Credit History” dedikleri?
SSN’inizi aldiktan sonra, kredi gecmisi olusturmaniz gereklidir. Kredi gecmisi olmayan bir SSN, hemen hemen hic bir ise yaramaz. Sosyal guvenlik numaranizi kullanarak uye oldugunuz bir cok “kontratli servis” veya kredi karti, sizin kredi gecmisinizi (“credit history”) olusturmanizi saglar. Kredi gecmisi olusturdukca, odemelerinizi zamaninda yapip/yapmamaniza (ve bir cok baska faktore gore) bir puan alirsiniz. Bu puan cok onemlidir. Bu puani dusuk olan kisilerin herhangi bir kredi veya kira kontrati basvurusunda “guvenilirlikleri” azdir. Bankanizda yeterli para bile olsa, kotu SSN puani ile ev bile tutamazsiniz kolay kolay. Bu sebeple SSN’inize kayitli her odemenizi zamaninda yapmaya ozen gosterin. Ayrica SSN puaninizi sik sik kontrol edin. SSN puani kontrolu icin bir cok ucretli servis var. Ben bir Bank of America musterisi olarak, Privacy Assist Premier‘i kullaniyorum.

Kredi Gecmisi Nasil Olustururum?
“SSN olmadan kredi karti yok dedin. SSN aldik. Simdi de kredi gecmisi olmadan kredi karti yok diyorsun. Ben kredi karti alamadan nasil kredi gecmisi olusturacagim!?” dediginizi duyar gibiyim. Buna sosyal guvenlik sisteminin paradoksu diyelim. Amerika’ya tasinan her gocmenin yasadigi bir zorluktur bu. Neyse ki cozumu cok da zor degil. Sunlari deneyebilirsiniz:

1. Faturali cep telefonu hatti actirin. Cep telefonu sirketleri (AT&T, T-Mobile, Verizon veya Sprint) genelde kredi gecmisi zorunlu kosmazlar. Kredi gecmisi olmayan SSN’iniz ile hat actirabilirsiniz. Hatti actirdiktan sonra yapmaniz gereken en onemli sey, faturalarinizi zamaninda ve eksiksiz odemek.
2. Depozitolu kredi karti alin. Ben bu sorunu boyle cozmustum. Bank Of America’ya $500 depozito yatirarak $500 limitli bir kredi karti aldim. Bu kredi kartini duzenli olarak kullanip faturalarini zamaninda odedikce, bir kac ay icerisinde kredi karti limitim arttirildi. Ayrica odedigim $500 depozito, ilk senenin sonunda bana geri odendi.
3. Bir arkadasiniz sizin icin ek kart cikartsin. Bu da cok sik kullanilan yontemlerden. Amerika’da yasayan bir arkadasiniz var ise, sizin adiniza kendi kredi kartina ek kart basvurusunda bulunabilir. Bu sekilde de kredi gecmisi olusturabilirsiniz. Fakat sunu unutmayin ki, ek kartin fatura odemelerini aksatmaniz durumunda, ana kartin sahibi olan arkadasinizin kredi skoruna oldukca kotu bir etkiniz olacaktir!

Yukaridakilerden birini yaptiktan 6-7 ay sonra sizin de bir kredi gecmisiniz ve puaniniz olacaktir.

SSN Nasil Alirim?
Evet – SSN ve kredi gecmisi tanimlarindan sonra, SSN almaya gelelim. Oldukca kolay bir islem. Asagidaki belgeleri hazir edip, sosyal guvenlik ofisi’ne gidiyorsunuz.

1. Basvuru formu‘nu doldurup, basiyorsunuz.
2. Amerika’da calisma izni formu (size is yeriniz ya da avukatlik firmaniz tarafindan gonderilmis olmali).
3. En az 6 ay suresi olan pasaportunuz
4. Ogrenciyseniz okulunuzdan uzerinde adiniz ve yapacaginiz isin tanimi olan bir kagit. Okulunuzun gocmen ofisi size bu konuda yardimci olacaktir.

Size daha yakin Sosyal Guvenlik Ofis’lerini bu adresten bulabilirsiniz. Erken bir saatte gitmeye calisin. Biraz sira bekleyebilirsiniz. Fakat islemler genelde cabuk bitiyor – ben yaklasik 30 dakika bekledikten sonra 20-25 dakikada isimi bitirmistim. 2 hafta icerisinde de sosyal guvenlik kartim evime yollanmisti.

Onemli Uyarilar

1. Sosyal guvenlik numaraniz son derece gizli bir bilgidir! SSN’ininiz sadece size ozel olup, sizin icin son derece buyuk onem tasiyan bir kimliktir. SSN’inizin kotu niyetli kisiler tarafindan calinmasiyla basiniz cok buyuk dertlere girebilir. Sizin adiniza kredi basvurularinda bulunup, haberiniz bile olmadan buyuk borclara girebilirsiniz. Sosyal guvenlik numaranizi ezberleyin, ve kartini cok gizli bir yere saklayin. Asla cep telefonunuza “SSN” gibi tahmin etmesi cok da kolay bir sekilde kaydetmeye kalkmayin! Bu sakasi olmayan, son derece ciddi bir sorumluluktur. Google’da “Identity Theft” (kimlik hirsizligi) diye bir arama yaparsaniz, ne demek istedigimi anlayacaksiniz.
2. Kredi skorunuzu bilin. Yukarida bahsettigim gibi, kredi skorunuzu sonradan tatsiz bir surpriz yasamamak icin kontrolunuz altinda tutun. Amerikan devleti, her sene bir kere ucretsiz olarak kredi skorunuzu ogrenme hakki tanir. Bu adresten bu kontrolu yapabilirsiniz. Bana sorarsaniz “senede bir defa” yeterli degildir. Bu sebeple yukarida ornegini verdigim Privacy Assist Premier benzeri bir servis ile kredi skorunuzu daha yakindan takip edin.
3. Zaman kaybetmeden kredi gecmisi olusturmaya baslayin. Kredi gecmisiniz olmadan bir cok konuda zorluk yasarsiniz. Ev tutarken de, evinize almak istediginiz televizyon icin yapacaginiz odeme plani basvurusu sirasinda da onunuze engeller cikar. Bu sebeple, zaman kaybetmeden kredi gecmisi olusturmaya baslayin. En basitinden, bir telefon hatti ile bile bunu yapabilirsiniz.

Manhattan'in en guney noktasinda bulunan Battery Park City, sehrin en temiz ve sakin mahallelerinden biri

New York’a tasindiniz ya da tasiniyorsunuz. Belki su anda bir arkadasinizin salonuna yerlestiniz gecici olarak ve belki su ana kadar ertelediginiz, ya da dusunmek istemediginiz ev bulma isi geldi catti ve Google sizi buraya getirdi.

Size yalan soylemeyecegim, New York’ta ev kiralamak zorlayici bir is. Cok fazla sabir ve ozen gerektiren, bazen uzun, cok sansli iseniz bile sinirlerinizi yipratabilecek potansiyele sahip bir prosedur. New York’ta gecirdigim 4 senede 4 ev degistirdigim icin bunu iyi biliyorum.

Ama merak etmeyin! Bu surec icin bilmeniz gereken hemen hemen her seyi, bir kac onemli puf noktasi ile sizinle paylasacagim.

Adim 1: Butcenizi Belirleyin
Ilk yapmaniz gereken sey bu. New York’ta tutacaginiz ev icin harcamayi dusundugunuz butceyi belirlemeniz gerekiyor. Butceyi belirlerken de, asagidaki faktorleri goz onunde bulundurmalisiniz:

• Yalniz mi yasamak istiyorsunuz yoksa ev arkadasiniz olabilir mi?
• Sehirde (Manhattan adasi) mi yasamak istiyorsunuz, yoksa Brooklyn, Queens veya New Jersey gibi sehir merkezinin disindaki yerlerde yasama fikrine acik misiniz?
• Sectiginiz binada 24 saat kapici, ortak kullanim alanlari, vb… luks olanaklar mutlaka olmali mi?

Son maddeyi dikkate almadan, kendi deneyimlerimle dogru orantili, sadece fikir edinmeniz icin, asagida hazirladigim akis tablosuna bir goz atin:

Bu noktada soylemem gerekiyor ki, bu yazida bahsini gecirecegim rakamlari olustururken, en az bir yatak ve koltugun sigacagi buyuklukte olan, icinde yasadiginizda kendinizi guvende hissedeceginiz, sizinle beraber Turkiye’de yasamlarini devam ettiren anne ve babalarin da sizin guvende oldugunuzu bilerek rahat uyuyabilecekleri evleri goz onunde tutuyorum. New York’un cok da guvenli ve temiz olmayan, fakat kirasi cok daha ucuz olan yerleri de var.

New York’da sehir merkezinde ya da sehre cok yakin bir apartmanda, tek basiniza yasamak istiyorsaniz, bugunun piyasasinda $2000′i gozden cikarmaniz gerekiyor. $2000′a da, luks ve olanaklari olan binalarda buyuklukleri 30 ve 50 metrekare arasinda degisen, Amerikali’larin “Studio” dedikleri, icinde hic odasi olmayan evler tutabilirken; daha eski ve kapicisi (“doorman”‘i) olmayan binalarda, biraz da sansiniz var ise kucuk bir 1 odali ev bulmaniz mumkun.

Eger sehirden uzaklasma gibi bir opsiyonunuz var ise, Brooklyn, Queens veya New Jersey’de, yukarida $2000 olarak verdigim rakam, $1400′lere kadar dusebiliyor. Sehirden cok uzaklasabiliyorsaniz (Manhattan’a metro ile 1 saat’e yakin uzaklikta ev tuttugunuzu var sayalim), kira masrafini $800-$1200′e kadar dusurebilirsiniz.

Market arastirmalarinin sonucunda ortaya cikan resmi rakamlar biraz daha moral bozucu olmakla birlikte, yukarida verdigim rakamlarla yasayabileceginiz bir ev bulmak oldukca mumkun.

Adim 2: Mahalle(ler) Belirleyin
Butcenizi belirlediniz. Belirlediginiz rakama ve ev arkadasi durumunuza gore, artik bir mahalle belirleme vakti geldi. Sakin butun sehirde ev aramaya kalkmayin. Ilk once mahalle(ler) secmek; hatta en fazla 3 mahalle secmek cok onemli. Tum sehirde ev aramak sizi oldukca yorgun dusurup, verimliliginizi azaltacaktir. New York ev piyasasi oyle acimasizdir ki, siz bir mahallede ev gezerken, 7 metro duragi ileride bulunan ve daha once gorup de cok begendiginiz diger ev tutulup gider. Market cok hizlidir. Bir gun buldugunuz evin fiyati ve durumu size mantikli geldiyse, sunu bilmelisiniz ki, yalniz degilsiniz.

Mahalle secimi, bu yazinin kapsaminin biraz disinda kalan, kendi basina cok buyuk bir konu. Bu konuda dersinizi iyi calisin. Isinize/okulunuza olan yakinlik, metro duraklarina olan mesafe, guvenlik, gurultu, eger varsa/olacaksa evcil hayvan besleme ihtimaliniz de dahil olmak uzere, bir cok faktoru goz onunde tutarak vermeniz gereken bir karar bu. Eger bu konu ile ilgili hicbir fikriniz yoksa, bu sitede New York’un en guvenli mahallelerini gorebilirsiniz. Ayni sitede, diger faktorleri goz onune alan listelere de ulasmaniz mumkun.

Adim 3: Aramaya Baslayin
Belki de en cok zamaninizi ve sabrinizi harcayacaginiz adim bu. Sakin ve sabirli olmalisiniz. Buyuk bir ihtimalle bu isi 1-2 gunde cozemeyeceksiniz. Kendi ev bulma deneyimlerime gore, bu is 2 haftadan 1.5 aya kadar surenizi alma potansiyeline sahip. Iyi bir evi guzel bir fiyata bulabilmeniz icin kendinize bolca sure vermeye calisin. New York’ta hemen hemen her alanda oldugu gibi durumlari vahim olanlar (Ingilizce karsiligi “desperate”) en az pazarlik paylarina sahip olanlardir. Bu surecte iletisim kurdugunuz herkese (ev sahibi, emlakci, kira kontratini uzerine alacaginiz kiraci, vb…) sakin bir izlenim verin. Sizin panik icerisinde oldugunuzu anladiklarinda, ellerinden bir turlu cikaramadiklari, fiyati sacma yuksek olan, kisacasi en kotu evleri size vermeye calisacaklardir.

Ev aramanizi internet uzerinden gerceklestirmelisiniz. Bu konuda bana en fazla yardimi olan, 4 evimin 3′unu araciliklari ile buldugum siteleri (ilk evimi hic arama yapmadan arkadasimin apartmaninda tutmustum), verimlilik sirasina gore (en fazladan en aza) asagida bulabilirsiniz:

(1) Nybits: Sadece ev ve bina sahiplerinin ilan verdigi, ilanlarin cogunda daire numarasini bulunduran (bu cok onemli bir avantaj!), cok sik yenilenen ve evleri mahallelere ve bina tiplerine gore ayiran, harika bir site. Bu sitede bir ilan gorurseniz, cok buyuk ihtimalle (tabii ki istisnalar da olacaktir), sitede gordugunuz fotograflara cok yakin (fotograflar cok yaniltici olabiliyor – ona birazdan gelecegim), size soylenen mahallede/adreste bir ev olduguna emin olabilirsiniz. Su anda yasadigimiz evimi bu site araciligi ile buldum, ve fiyati market ortalamalarinin altinda idi.

(2) Streeteasy: Bu sitenin Nybits‘den birkac farki var. En buyuk farki, kiralik evlerin yani sira satilik ilanlarin da bulunmasi. Diger bir fark da, bu sitede ev / bina sahipleriyle birlikte emlakcilarin da ilan verebiliyor olmasi. Emlakcilardan ev tutmak kotu bir sey degil, hemen hemen her zaman bulunmasi en zor olan evler emlakcilar tarafindan kiraya veriliyor. Bir de, her emlakci komisyonunu sizden almiyor*, ilanda “NO FEE” (komisyon yok) cumlesi geciyor ise, emlakciya komisyon vermeden o evi verilen fiyata tutabilirsiniz demektir. Emlakcilarin da ilan vermesinden dolayi, bu sitede cok daha fazla ev secenegi var. Ve bu sitedeki evlerin de hepsi “gercek” (ne demek istedigimi bir sonraki sitenin aciklamasinda bulabilirsiniz). Bu site, teknoloji olarak Nybits‘den cok ustun. Cok fazla parametreyi goz onunde tutarak arama yapabiliyorsunuz (bir evin verdiginiz baska bir adrese gore metro yolculugu suresini bile hesaplayabiliyor!) Bir cok arkadasim evlerini bu site araciligi ile buldular. Benim Nybits‘i daha cok begenmemin sebebi, sitenin basit ara yuzu ile cok verimli arama yapilabilmesi. Yoksa Streeteasy de cok iyi bir New York emlak sitesi.

* Bu konuya aciklama getireyim. Aslinda emlakcilara siz direk komisyon vermeseniz bile, emlakcilar komisyonlarini hep sizden alirlar. Nasil mi? Emlakci araciligi ile tuttugunuz evin kirasi, ozellikle “NO FEE” emlakcilardan ise, normal kirasinin cok ustundedir. Ya da (benim basima gelen de bu), evi tuttugunuz binanin “1 ay bedava” kampanyasi vardir, fakat siz evi emlakci ile tuttugunuz icin siz bu kampanyadan yararlanamazsiniz, ve o ekstra 1 aylik odediginiz kira emlakciya gider. Yani her kosulda komisyonu siz odersiniz.

(3) Craigslist: Bu siteyi mutlaka duymussunuzdur. Turkiye versiyonu da bulunan Craigslist, Amerika’nin en buyuk ilan panosu. ikinci el alis & satistan tutun, ihtiyaciniz olan bir tesisat ustasini bile bu sitede bulabilirsiniz. Emlak konusuna gelince, bu site ile ilgili yorumlar oldukca karisik (benim de dahil olmak uzere). Craigslist‘te, belki yukaridaki sitelerin 2-3 misli sayida ilan bulursunuz. Fakat Craigslist cok tehlikelidir, dolandiricilar kol gezer. Teknik olarak “dolandirici” olarak gecmese de, sizi ters koseye yatirmaya calisan biraz fazla zeki emlakcilardan da bu sitede bolca olur. Ilanda verilen fotograflar cogu zaman yalan ya da fazla yanilticidir ya da begendiginiz ev ile ilgili “ah! biraz once tutuldu!” yalanini duyup, onca yol gelip bulustugunuz emlakci ile cok daha kotu ve pahali evler gezme ihtimaliniz yuksektir. (Yalan olmasinin sebebi evin tutulmamis olmasi degil, oyle bir evin zaten en basta olmamasi, sadece size bir yem olarak atilmis cekici bir ev fotografi olmasindan kaynaklanir).*

Tum bunlarin yani sira, olaya sabirla yaklasip, Craigslist “coplugunden” on numara bir ev de bulmaniz oldukca mumkun. Emlakcilarla e-mail veya telefon yoluyla haberlesip, nasil bir ev aradiginizi detaylariyla iletip, “bu fiyatin ustunde hic bir ev tutmayacagim, gostermeyin bile!” seklinde bir tavir sergilerseniz daha verimli sonuclar elde etmeniz mumkun.

*New York’ta tabii ki son derece profesyonel ve isini durustce yapan bir cok emlakci var. Fakat Craigslist’te bu emlakcilari aradan secebilmek kolay degil. O yuzden cok dikkatli olmaniz ve tum iletisimlerinizde net bir tavir sergilemeniz cok onemli. 

Diger Uyarilar ve Puf Noktalari:
Yukarida adresini verdigim siteleri kullanarak, kendinize gore bir ev bulabileceginizden emin olun. Fakat hangi siteyi kullanirsaniz kullanin, asagidaki uyarilara ve puf noktalarina dikkat edin:

• If it is too good to be true, it probably is. (“Gercek olamayacak kadar iyi bir ev, buyuk ihtimalle gercek degildir.”): Bu sozu unutmayin. Herhangi bir web sitesinde inanilmaz bir fiyat bulursaniz (size yukarida verdigim fiyatlarin %30-%40 alti gibi, mesela), buyuk ihtimalle bir dolandirici ile karsi karsiyasiniz. Size “sen bana Western Union ile havale yap, ben sana anahtarlari gondereyim” diyecek turden cok insan var bu sehirde. Biz Turkler boyle tuzaklara kolay kolay dusmeyiz ama, yine de gozunuzu acik tutun. Asla ve asla bir evi gidip gormeden internet uzerinden havale yapmayin!
• Gun icerisinde defalarca ayni aramayi yapin: Yukarida verdigim sitelerde size uygun aramalar yapin (kira araligi, boyut, mahalle, vb… parametreleri secin) ve bu aramalari internet tarayiciniza “bookmark” olarak kaydedin. Kaydederken sonra ne oldugunu anlayabileceginiz isimler verin (mesela: “Brooklyn Heights, Studio, 1600-1800″, gibi). Boylece gun icerisinde defalarca arama yapabilirsiniz. New York emlak piyasasi korkunc derecede hareketlidir, bir evin, ozellikle de fiyati iyiyse, 2-3 saat icerisinde tutulmasi cok mumkundur.
• Emlakciya basvurmadan once, mahalleleri gidip gezin: Bir cok kiralik evin “kiralik” tabelasi bulunur. Ayrica yonetici sirketler tarafindan yonetilen daha buyuk binlarin kiralama ofislerine gidip piyasada olan evleri sahipleriyle gezebilirsiniz. Emlakciyla ev bulacaksaniz, sizin kolayca kendi basiniza bulamayacaginiz, ve yukarida bahsettigim Nybits‘ten bulamayacaginiz evler olmali.
• Kira parasini bir araya getirmekle bitmiyor!: Cok onemli baska bir konu da, New York’ta kredi gecmisiniz ve evin kirasini rahatlikla odeyebileceginiz bir maasa sahip olmadan ev tutmanin onunde buyuk engeller olmasi. Bir cok ev sahibi “ailem yardim edecek, oyle odeyecegim” sozunu kabul etmiyor. Sizden bir Amerikan bankasinda gosterebileceginiz para, ve bir Amerikan is vereninden gelir gostermenizi istiyorlar (yillik geliriniz tutacaginiz ev kirasinin en az 40 kati olmali). Eger bir ogrenci olarak geldiyseniz ve gosterebileceginiz boyle bir gelir yoksa, maalesef bazi ev sahipleri sizden basvuru bile almayacaktir. Boyle bir durumda iseniz, birkac yolunuz var:
  1. Amerika’da yasayip calisan bir kefil bulun: Bir cok bina kefil (guarantor) kabul eder. Bulacaginiz kefilin temiz bir kredi gecmisi, ve yillik gelirinin aylik kiranizin en az 80 kati olmasi gerekmektedir.
  2. Yonetici firmalar yerine, ev sahibinden ev bulmaya calisin: Ev sahipleri sizi sever ve size guven duyarlarsa, evi size vereceklerdir. Yonetici firmalarin “guven” gibi parametreler umru olmaz. Ev sahipleri ise sizin gibi insanlar olacaklari icin, onlari ikna etme ihtimaliniz daha yuksektir.
  3. 3 ya da 6 aylik kirayi pesin odemeyi teklif edin: Benim ilk evimi tuttugum binadan ev tutarken New York’a yeni gelmis olmamdan dolayi kredi gecmisim olmamasi nedeniyle bu sorunu yasamistim. Sorunu ancak ilk 6 aylik kirayi pesin odeyerek cozebildik.
  4. Kira kontratini baska bir arkadasiniz uzerine yaptirin: Bu da cok uygulanan bir cozum. Eger New York’ta yasayan yakin bir arkadasiniz varsa (ve onun gosterecegi geliri ve kredi gecmisi sartlari sagliyor ise), kira kontratini onun uzerine yaptirabilirsiniz.

Sevdiklerinizle huzurla, mutlulukla ve guvende yasayabileceginiz, harika bir ev bulabilmeniz dilegiyle!